امتحان  برای  چیست ؟ چه اهدافی  دارد ؟  چرا  بعضی از دانش آموزان  نسبت  به امتحان حساسیت دارند واز شنیدن نام  امتحان  دچار اضطراب می شوند ،  وچگونه می توان   این اضطراب را در دانش آموزان کم کرد ، وچگونه می توان از نتیجه ی امتحان بهره ی بیشتری گرفت ،دانش آموزان مطالب  درسی  را  در چه  سطحی  باید یاد  بگیرند و نقش  والدین  در امتحان فرزندان چیست ؟

این ها سوالاتی هستند که معلمان ، پدران و مادران گه گاه از خود می پرسند و ذهن خود را به آنها مشغول می دارند .

در این مقاله برای پاسخگویی به سوالات مطرح شده ، نخست از اهداف امتحان سخن به میان می آید و سپس در مورد اضطراب امتحان ، و عوامل به وجود آورنده ی اضطراب و راههای کاهش آن و نقش والدین در امتحان فرزندان مطالبی بیان می شود .

 چکیده :

امتحان آخرین حلقه  از فعالیت  آموزش  معلم و تکمیل کننده ی سایر فعالیتهای  اوست  در امتحان  معلم با استفاده از روشها و فنون مختلف اندازه گیری و ارزشیابی ، بازده یادگیری دانش آموزان را مشخص می کند و میزان دستیابی دانش آموزان به هدف های آموزش را تعیین می کند.

اغلب  دانش آموزان  در ایام  امتحان دچار اضطراب  و نگرانی و هیجانات  ناخوشایندی می شوند به طور کلی اضطراب امتحان حاصل استرس ها ی محیطی  ، فشارهای روانی منفی و ضعف خود پنداری دانش آموز درباره ی استعداد و توانایی یاد گیری اوست که موجب عدم تمرکز ، آشغتگی های ذهنی ، ارزیابی غلط ، واکنشهای نا خوشایندجسمانی و  افت تحصیلی او می شود .  والدین و مربیان می توانند  با ایجاد نگرش مثبت  و  دوری  از رقابت  ناسالم ،سوالات مناسب ، روش درست  مطالعه ،کاهش  توقعات   ،بالا  بردن  عزت نفس  ، توجه به تفاوتهای فردی و ..... نقش مهمی در کاهش اضطراب داشته باشند .

امتحان   :

امتحان چیست ؟ واژه ی امتحان از نظر لغوی به معنای آزمایش  و آزمودن است  . این واژه در قرآن کریم گاهی به معنای ابتلا : به گرفتاری انداختن   و گاهی به معنای تمحیص : غربال کردن ، پاکیزه کردن به کار رفته است . اما از نظر علم روانشناسی  ارزشیابی1 عبارت است از سنجش عملکرد2 یادگیرندگان ومقایسه ی نتایج حاصل با هدفهای آموزشی از پیش تعیین شده ، به منظور تصمیم گیری در این باره که آیا فعالیتهای آموزشی معلم و کوششهای یاد گیری  دانش آموزان  به بازده ی مطلوب  انجامیده  است یا  نه  .  سنجش عملکرد  به  فرایند   اندازه گیری عملکردهای نهایی و کمکی یادگیرندگان در حین آموزش و در  پایان آن  گفته می شود . (گلیزر 1962 )

عملکردهای نهایی مبتنی بر هدفهای اصلی آموزشی یا همان هدفهای نهایی هستندوعملکردها   کمکی به هدفهای  فرعی آموزشی یا  همان هدفهای بین راه  مربوط می شوند که  یادگیری آنها از سوی یادگیرنده اورا قادر می سازد تا به هدفهای  نهایی  دست یابد .  در سنجش این دو نوع عملکرد ، دو شیوه ی مهم ارزشیابی تکوینی و ارزشیابی تراکمی  مورد استفاده قرار می گیرند .

ارزشیابی تکوینی و ارزشیابی تراکمی :

ارزشیابی  تنها  به  اجرای  آزمون و  اندازه گیری  پیشرفت  دانش آموزان  در پایان  مبحث آموزشی منحصر نمی شود . تاکید ارزشیابی بر سنجش عملکردهای نهایی و کمکی حاکی از آن است که عمل ارزشیابی باید به طور مستمر ، هم در جریان آموزش و هم در پایان  دوره ی آموزشی ،  انجام  پذیرد  این  نوع  ارزشیابی به ارزشیابی تکوینی3  معروف است  علت نامگذاری این نوع ارزشیابی به ارزشیابی تکوینی آن است که  این ارزشیابی در زمانی اجرا می شود که یادگیری هنوز در حال تکوین یا شکل گیری است . با استفاده از نتایج حاصل از این  ارزشیابی  ،معلم  می تواند  در زمانی که  هنوز یادگیری در  جریان است  و امکان  رفع مشکلات یادگیری  دانش آموزان و برطرف کردن نواقص روش آموزشی معلم میسر است ، به انجام چنین کاری اقدام کند .

1- evaluation              2 – performance  assesssment             3- formative     

نوع دیگری از ارزشیابی وجود دارد که ویژه ی  عملکردها یا هدفهای  نهایی است .  معلم،  به کمک این ارزشیابی ، معلوم می کند که  یادگیرندگان  تا چه میزانی به  هدفهای  اصلی  درس دست یافته اند و پیشرفت کلی آن چه وضعی دارد، به این نوع ارزشیابی ، ارزشیابی تراکمی1 می گویند ، و منظور از  این  نامگذاری  آن است که ، با  استفاده از این ارزشیابی  ، می توان یادگیریهای متراکم دانش آموزان را در طول دوره ی آموزشی اندازه گیری کرد .

اهداف امتحان :

برای هر امتحان دو هدف کلی را می توان بیان داشت : یکی شناختن و دیگری شناساندن . در مورد اول یعنی شناختن ، منظور و هدف ما آن است که فرد مورد نظر را در زمینه ای خاص ( برای مثال در یک درس ) بسنجیم و موقعیت ، وضعیت و میزان دانایی او را در آن زمینه شناسایی کنیم . در هدف دوم یعنی شناساندن قصد داریم فرد یا دانش آموز را به خودش بشناسانیم تا او از حال و موقعیت خودش در موضوع یا زمینه ی مورد نظر اطلاع یابد . اما علاوه بر دو هدف ذکر شده ، امتحان اهداف دیگری نیز در بردارد که عبارتند از :

1- کمک به یادگیری دانش آموز                                                                                2-کمک به دانش آموزان برای آشنایی با هدفهای آموزشی درس

3- برانگیختن رغبت شاگردان به یادگیری

4- تصمیم گیری برای شروع مراحل بعدی تدریس

5- اصلاح روش تدریس

6- ملاک ارتقای دانش آموزان و طبقه بندی آنان (پاشا شریفی )

اکنون هر یک از اهداف ذکر شده رابا دقت بیش تری مورد توجه قرار می دهیم .

1- کمک به یادگیری دانش آموز : 

اگر امتحان مطابق  اصول علمی و به نحوی صحیح  انجام شود می تواند  وضعیت و میزان پیشرفت دانش آموزان را در یادگیری بر اساس هدف های درسی مشخص کند و نقاط قوت و ضعف آنان را به ما نشان دهد . به این ترتیب چنانچه معلم نتایج امتحان را تجزیه و تحلیل کند ، می تواند پی ببرد که دانش آموزان چه قسمتی از درس را به خوبی نیا موخته اند .

1- summative

 برای مثال اگر اکثر دانش آموزان یک کلاس نتوانسته باشند به سوالی خاص  پاسخ  درستی بدهند ،معلوم می شود که یادگیری مطلب مورد نظر برای آنان حاصل نشده است . این  عدم یادگیری ممکن است ناشی از دشواری مطلب تدریس شده ، روش تدریس معلم و....باشد . به هر حال نتایج امتحان ، پاسخی راهگشا  و تعیین کننده  برای  نوع فعالیت بعدی  معلم  در امر آموزش خواهد بود . بعضی از سوالاتی که معلم می تواند  پاسخ آنها را از نتایج  امتحان  به دست آوردعبارتند از : آیا لازم است مطالب  قبلی دو مرتبه  تدریس شود ؟  آیا همان  روش تدریس قبلی مناسب است ؟  آیا دانش آموزان  توان  فهم مطالب درسی موردنظر را دارند ؟ ضعف و قوت اکثر دانش آموزان در کدام قسمت است ؟ آیا برای فهم مطالب نیاز  به  وسایل کمک آموزشی دیگری است ؟  آیا دانش آموزان به کلاس جبرانی نیاز دارند ؟

با این وصف در یک جمله می توان گفت که معلم با نتایج حاصل از امتحان می تواند  برنامه ی آموزش را مناسب با نیازهای بیشتر دانش آموزان تنظیم و ارائه نماید .

2- کمک به دانش آموز برای آشنایی با هدفهای آموزشی  درس :

می دانیم که هر درس  به منظور  تحقق  اهدافی  تدوین و  تدریس  می شود  . چنانچه  بر اثر تدریس ، هدفهای درسی در رفتار دانش آموزان متجلی و تغییرات لازم ایجاد شود،  می توان گفت هدفهای آموزش متحقق شده است . اما نکته ای که در این زمینه وجود دارد این است که اغلب دانش آموزان نمی دانند  معلم از آنان  چه  انتظاری  دارد  . آنها  نمی دانند که  چه  نوع مهارتهایی را باید کسب کنند و به  چه پرسشهایی  باید  پاسخ  دهند .  دانش آموزان  معمولاً وقتی متوجه ی این هدفها می شوند که با سوالات امتحانی روبه رو می شوند . یعنی با دیدن سوالات امتحاتی به هدفهای معلم و درس مربوط پی می برند . بنابراین  مناسب تر است  که معلم در هنگام تدریس و یا پس از آن پرسش هایی را مطرح کند که دانش آموزان به شناخت اهداف درس رهنمون شوند و برای ادامه ی درس و مطالعه ی مطالب مورد نظر برانگیخته و هدایت گردند .  

نکته ای که نباید از یاد ببریم  توجه  داشتن به  این امر  است که اگر چه مطرح  کردن  نمونه سوال توسط معلم برای دانش آموزان لازم است و می تواند در شناخت اهداف درس به آنها کمک کند ، ذکر این سوال ها نباید به حدی برسد که دانش آموزان را از مطالعه ی متن درس بی نیاز کند . چرا که مشاهده شده است بعضی از معلمان محترم از هر درس تعدادی سوال مطرح می کنند و به نوعی به دانش آموزان القا می شود که اگر جواب سوالات مطرح شده را بدانند ، دیگر احتیاجی به خواندن متن نیست . این امر در حقیقت فعالیت خواندن ، توجه کردن ، تمرکز کردن ، درک کردن و چگونگی طرح سوال توسط دانش آموز را از وی سلب می کند ؛ چشمه ی خلاقیت را در او خشک و او را به خواننده و از بر کننده ی  تعدادی سوال  از  پیش تعیین  شده   تبدیل می کند  . در  حالی  که  دانش آموز باید  بتواند از آموخته های  خود  در موقعیت های مختلف و هنگام  برخورد با  سوال های  جدید استفاده کند ، کاری که  مستلزم تجربه ای است که باید خود دانش آموز به دست آورد .

3- برانگیختن رغبت شاگردان به یاد گیری :

در صورتی که امتحان از ابعاد مختلف و به گونه ای صحیح انجام گیرد و از نتایج آن درست استفاده شود ، می تواند دانش آموزان را به مطالعه و یاد گیری بیشتر تشویق کند  . به همین سبب اولین قدم برای ایجاد رغبت در شاگردان ، ایجاد  نگرش مطلوب و مثبت در آنان  نسبت به امتحان است . امری که لازم  است  به تدریج توسط  معلم و به  شیوه ی  گفتاری  و عملی انجام گیرد . نگرش مثبت در صورتی در دانش آموزان به وجود می آید که :

- معلم در تدریس خود از  روشی  استفاده  کند که  با  علا ئق و  ویژگی های  دانش آموزان تناسب داشته باشد .

- رفتار معلم طوری باشد که نشان دهد امتحان به عنوان وسیله ای برای کمک به  یاد گیری دانش آموزان است ، نه وسیله ای برای تهدید ، سرکوب  و تحقیر کردن و برچسب  زدن  به  آن ها .

- نتایج امتحان میزان پیشرفت دانش آموزان را نسبت به پیشرفت های قبلی اش مشخص کند و به او نشان دهد .

- همراه نتایج امتحان ، ضمن مشخص کردن نارساییهای کار دانش آموز ، راه حل و نحوه ی جبران نارسایی ها نیز به او ارائه و آموخته شود .

- معلم  با توجه  به  نقاط قوت  ، نقاط ضعف  ،  مشکلات ،  توانایی ها  و خصوصیات  دانش آموزان ، آن ها را برای امتحان آینده آماده کند و به آنان القا نماید که هدف  از  امتحان کمک به یادگیری بهتر آن هاست .

- در فواصل مختلف ، در طول سال تحصیلی ، امتحان به طور مستمر انجام شود تا دانش آموزان از وضعیت جدید خود آگاه شوند .

به هر حال چنانچه نگرش مطلوب نسبت  به  امتحان در دانش آموزان  ایجاد نشود  ، نگرش منفی در آنان رشد می یابد و آثار عاطفی ناشی از این نگرش نه تنها رغبت و انگیزه ی آنان را زایل می کند بلکه موجبات از بین رفتن اعتماد به نفس آنان را نیز فراهم می نماید که خود منشاء  اضطراب دانش آموز در هنگام امتحان و مطالعه خواهد بود .

4- تصمیم گیری برای شروع مراحل بعدی تدریس :

یادگیری جریانی  است  که بر اساس آموخته ها و دانسته های  قبلی صورت  می گیرد . به همین علت بایسته است که  معلم برای  شروع  آموزش از میزان  دانسته های  قبلی  دانش آموزان در موضوع مورد نظر اطلاع یابد . این اطلاع از طریق امتحان به دست می آید .

هم چنین در هر  یک از مراحل تدریس معلم نیاز دارد بداند که دانش آموزان مطالب  تدریس شده را به چه میزان آموخته اند . آیا آمادگی لازم را برای آموختن مطالب بعدی کسب کرده اند یا خیر ؟ به هر حال معلم  بر اساس  نتایج امتحان  تصمیم می گیرد که  مرحله ی  بعدی تدریس را شروع کند یا بعضی از نکات دروس قبلی را مجدداً تدریس کند .

5- اصلاح روش تدریس :

نتایج حاصل از امتحان علاوه بر آنکه  میزان پیشرفت  دانش آموزان  و نقاط  ضعف  و قوت آنان را برای معلم و دانش آموزان مشخص می کند ، می تواند  میزان  و سطح کارایی  روش تدریس معلم را نیز به او نشان دهد . بعضی از اوقات عدم پیشرفت و عدم موفقیت اکثر دانش آموزان در امتحان را نمی توان فقط به خود آن ها و فعالیتشان نسبت داد . بلکه  در بیشترین موارد چنین امری ناشی از روش های تدریس نامناسب و بعضی از عوامل احتمالی دیگراست

برای مثال: چنانچه در کلاسی با  دانش آموزان عادی  ، اکثر دانش آموزان  در امتحان  موفق نشده باشند نمی توان این عدم توفیق را تنها ناشی از دانش آموز دانست  ، بلکه  باید  علت را در روش تدریس ، عدم تناسب محتوا با ویژگی های دانش آموزان  ،عدم صراحت  هدف های آموزشی و عدم امکانات آموزشی نیز جست و جو کرد .

به این ترتیب معلم می تواند با تجزیه و تحلیل نتایج امتحان از میزان کارایی روش تدریس و مهارت خود در این امر نیز ارزیابی به عمل آورد  و در اصطلاح  نقاط ضعف کار خود  گام های صحیح و اساسی بردارد .

6- ملاک ارتقای دانش آموزان و طبقه بندی آنان :

علاوه بر اهداف ذکر شده  ، در بعضی  نظام های  آموزشی  از امتحان  به عنوان  وسیله ای برای تعیین سطح اطلاعات و آمادگی دانش آموزان استفاده می شود . یعنی بر اساس  نتایج به دست آمده آن ها را برای آموزش های خاص گزینش و یا به گروه های مشابه طبقه بندی می کنند . هدف از این طبقه بندی آن است که برای هر گروه برنامه و روش تدریس ویژه ای متناسب با آن گروه تدارک دیده شود .

عادی ترین استفاده  از نتایج امتحان  که تقریبا ً در کلیه ی نظام های آموزشی  دنیا  معمول می باشد ، این است که به عنوان ملاکی برای ارتقاء دانش آموز از یک کلاس به کلاس بالاتر یا از یک دوره به دوره ی دیگر به کار می رود . البته باید اذهان کنیم که متاسفانه شماری از معلمان و والدین تنها هدف ارزشیابی را همان تعیین نمره ی دانش آموزان برای ارتقای آنان به کلاس های بالاتر می دانند و بس .این در حالی است که از نقش ها و اهداف دیگر  امتحان غفلت می ورزند . چه بسا دانش آموزانی که یادگیری و پرورش استعدادشان با همین نگرش های منفی معلمان ووالدین متوقف شده واکنون جامعه ما از خدمات مناسب تر ووالاتر آنان بی بهره مانده است  .

امتحان و سنجش سطوح یادگیری

قبل از هر سخن مناسب تر است که بدانیم منظور از یادگیری چیست . " یادگیری  "به طور خلاصه یعنی تعقیررفتار "  . بنابر این وقتی می توان گفت فرد  مطلبی را یاد گرفته است که در اثر  دریافت  آموزش  رفتارش  تغیر کرده  باشد .  به  عبارت   دیگر  از  نظر  تربیتی  و    روانشناختی دانش آموزی که به علت حضور در کلاس و یا مطالعه ،مطالب درسی را حفظ کرده ، در امتحان نیز قبول شود اما در رفتارش هیچ تغیری نسبت به قبل حاصل نشده باشد ، در حقیقت آن مطالب را یاد نگرفته است .

یادگیری بر اساس هدف های آموزشی و تربیتی  متفاوت  و دارای سطوح مختلف است و بر همین دلیل پر واضح است که یادگیری دانش آموزان همیشه در یک سطح و اندازه نیست . به عبارت دیگر بعضی از دانش آموزان مطالب را به طور عمیق وبعضی به صورت سطحی می آموزند و حتی سطح یادگیری هر دانش آموز در هر مرحله از آموزش نیز یکسان نیست . "

بلوم " هدف های تربیتی در حیطه شناختی ( شامل مهارت ها وتوانایی های عقلی وذهنی ) را به شش سطح طبقه بندی  نموده است .  این طبقه بندی که معروفتر ین طبقه بندی  هدف های آموزشی  است به  ترتیب از سطوح  پایین به  بالا به شرح  زیر است :1 - دانش 2- فهمیدن       3 -  کار بستن 4- تجزیه تحلیل 5- ترکیب 6- قضاوت .

1- دانش : در این سطح که پایین ترین سطح یادگیری است ، از دانش آموز انتظار می رود همان مطلبی را که آموخته است عیناً به صورت  حفظ کردن ، به یاد آورد  و باز گو کند یا اطلاعاتی را به ذهن بسپارد و موقع  امتحان آن ها را  به خاطر بیا ورد  و باز شناسی کند . بنابراین یادگیری در این سطح صرفاً جنبه ی حفظی دارد .

2- فهمیدن :  در این سطح از یاد گیری از دانش آموز انتظار می رود که  بتواند به مفهوم یک یک مطلب پی ببرد وآن را با جملاتی که خودش  می سازد بیان کند  ، بدون اینکه در معنی  و محتوای آن دگرگونی حاصل شود . ارزش یادگیری در این طبقه بیشتر از مرحله ی قبل است ، زیرا مطالب عمیق تر یاد گرفته شده اند و مطالبی که با فهمیدن یاد گرفته شوند ، معمولاً دیر تر فراموش می شوند .

3- کار بستن :   د راین طبقه  دانش آموز علاوه  بر فهمیدن مطالب  می تواند  اصول علمی ، فرضیه ها ، روش ها و مفاهیم را در شرایط و موقعیت های مناسب به کار برد و با استفاده از آن ها و بدون راهنمایی و کمک گرفتن ، مساله ی جدید داده شده را حل کند .

4- تجزیه و تحلیل :  در این سطح دانش آموز علاوه  بر مهارت  فهمیدن  و کار بستن  ، می تواند پدیده ای را به اجزای  تشکیل دهنده ی آن تجزیه کند  و ارتباط بین اجزا را  با  یکدیگر مشخص کند . بنابراین در این مرحله چراها ، دلایل و علت ها استنباط  و بیان می شوند .

5- ترکیب :  در این مرحله دانش آموز می تواند اجزای یک پدیده و ارتباطی را که بین آن ها در مرحله ی قبل تشخیص داده بود  به شیوه ای نو و جدید باز سازی کند  . به عبارت دیگر می تواند با فرضیات و پیش دانسته ها خلاقیت و ابتکاری را در مورد  خاص از خود  نشان دهد .

6- ارزشیابی و قضاوت :    این مرحله  بالاترین  و آخرین  مرحله ی  شناخت  در  یادگیری مطالب است . دانش آموز در این مرحله  که  همه ی سطوح قبلی یاد گیری را گذرانده  است ، در مورد دو نظریه یا دو راه حل قضاوت می کند و آن ها را مورد انتقاد قرار می دهد.

با امتحان گرفتن از دانش آموزان به شیوه ای صحیح می توانیم  بسنجیم که  دانش آموزان مطالب آموزشی مورد نظر ر ا در کدام  یک از  سطوح  یاد گیری آموخته اند .  سپس بر آن اساس روش های مناسب را برای بالا بردن سطح یادگیری آنان انتخاب یا طراحی کنیم و به کار ببریم .

                        اضطراب امتحان چیست ؟

اضطراب امتحان از دو کلمه ی "اضطراب "1 و "امتحان " 2 تشکیل  شده است .  منظور از اضطراب نوعی حالت هیجانی  نا خوشایند و مبهم  است که  با  پریشانی  ، وحشت  ، هراس ، تپش قلب  ، تعرق  ، سردرد  ، بی قراری ،  تکرر ادرار  ، و تشویش  همراه  است . آن چه این حالات را از هراس یا ترس شدید مجزا می کند این است که در اضطراب معمولاً به طور دقیق منبع و علت اضطراب را نمی دانیم ،  اما  در ترس شدید  اغلب  علت  هراس برای ما مشخص است .

اما امتحان نوعی ارزشیابی است که طبق اصول معین انجام می گیرد و وسیله ای است برای توصیف و اندازه گیری تغییر رفتار دانش آموزان در جهت اهداف آموزش و پرورش و کمک به بهبود یادگیری آن ها .

با تعریف کوتاه این  دو اصطلاح  ، حال  به  اضطراب  امتحان  می پردازیم  . هنگامی که فرد نسبت به کار آمدی عمل کرد ، توانایی و استعداد  خود  در  شرایط  امتحان  و یا در موقعیت هایی که در آن ها مورد ارزشیابی  قرار می گیرد دچار نگرانی  ، تشویش  و  تردید شود می توان از اضطراب امتحان سخن گفت  .در واقع برخی از دانش آموزان  در هنگام امتحان  ، به ویژه  امتحانات  سرنوشت ساز  ( مثلاً امتحان  ترم یا کنکور )  دچار  تشویش  شدید  شده ، ضربان قلبشان تند می شود ، دست هایشان می لرزد و عرق می کند و احساس می کنن  که ذهنشان خالی شده است . وقتی که سوالات امتحانی را می خوانند احساس می کنند  که  گیج شده اند ، منظور سوال را متوجه نمی شوند و گویی همه ی آن چیزهایی را که خوانده بودند فراموش کرده اند . در نهایت ، بعد از این که فشار زیادی به ذهن خود  می آورند ،  سوال را بدون پاسخ رها می کنند یا پاسخ بی ربط و نادرستی می نویسند . در این جا آن ها به اهمیت امتحان وعدم موفقیت خود می اندیشند و همین نکات اضطراب آنان را بیش تر می کند و عمل کردشان را بیش تر تحت تاثیر قرار می دهد .

1- anxiety            2- test

رابطه ی اضطراب امتحان و پیشرفت تحصیلی :

باید  مقدمتاً  خاطر  نشان کرد که  وجود  اضطراب در انسان  به عنوان  یک حالت  عاطفی  و هیجانی ، نه تنها تا حدی طبیعی است ، که فقدان آن ممکن است مشکلات جدی برای انسان به وجود آورد و در واقع بقای انسان به  آن  وابسته است .  به عنوان مثال  ، اضطراب است که موجب می شود در یک جاده ی لغزنده با احتیاط رانندگی  کنیم  ، با مشاهده ی یک  ناراحتی جسمانی  به  پزشک  مراجعه کنیم   مطالعه کنیم و به  موقع  سر کلاس  و  جلسه ی  امتحان حاضر شویم ،و ... اما همین اضطراب که چاشنی زندگی است و انسان را به کار و کوشش و تکاپو  وامی دارد  ، اگر از حد اعتدال  خود تجاوز کند  بسیار زیان بخش خواهد  شد  . وجود مقدار کمی از اضطراب در دانش آموزان در مورد مدرسه و انجام تکالیف آن ضروری  است و موجب  احساس مسئولیت  ، برنامه ریزی و  مطالعه ی  بیش تر  آن ها  می شود . حتی در مواردی که برخی از دانش آموزان نسبت به  درس ،  امتحان و مدرسه  هیچ گونه  مسئولیتی احساس نمی کنند گاه لازم است  که معلمان  و یا اولیا  با تشریح عواقب  قصور  و کوتاهی و تنبلی دانش آموزان  مقداری  اضطراب  در آن ها  ایجاد  کنند .  اما از طرف  دیگر  ، مطالعات متعددی نشان داده است که اگر اضطراب شدید باشد کاهش پیشرفت تحصیلی دانش آموزان را به همراه خواهد  داشت . به  بیان  دیگر ، یکی از  علل اساسی  افت تحصیلی  و یا مردودی دانش آموزان ، اضطراب امتحان است که در برخی مطالعات سهمی در حدود 20- 15  درصد داشته است .

دانش آموزی که اضطراب امتحان دارد ، در هنگام امتحان به جای آنکه وقت و تمرکز خود را صرف پاسخ دادن به سوالات امتحان کند ، با افکار نا مربوط و ناخواسته ای که درآن  هنگام درمورد امتحان و پیامد های منفی  آن گریبانگیرش  شده  ، سرو کله  می زند ،  مثلاً  من  این سوال را بلد نیستم ، حتماً سوال بعدی را نیز بلد نخواهم بود و نتیجه این می شود که نمره ی پایین تر می آورم . چطور آن نمره را به پدر و مادر و دیگر اقوام نشان دهم ؟ چگونه طعنه و پرخاش آنان را تحمل کنم ؟ مردود که شدم چکار کنم ؟ ....

افرادی که دارای اضطراب امتحان اند معمولاً نه فقط در موقعیت امتحان ، بلکه در دیگر مواقع و موقعیت ها نیز ممکن است دچار اضطراب شده ، حالات فوق را نشان دهند که می توان آن ها را به صورت زیر بر شمرد :

1- هنگام مطالعه و آماده شدن برای امتحان

2- شب قبل از امتحان و صبح روز امتحان

3- هنگام حرکت به طرف محل امتحان و ورود به جلسه

4- هنگام شروع امتحان ، در حین امتحان و پس از آن

5- زمان انتظار برای اخذ جواب امتحان

6- هنگام گفت و گو درباره ی امتحان

7- هنگام ثبت نام برای امتحان

عوامل به وجود آورنده ی اضطراب امتحان :

به طور کلی ، سه عامل اصلی در بروز اضطراب امتحان در دانش آموزان موثرند :

1- عوامل فردی ؛ مثل : انتظار بیش از توان خود ، ضعف اعتماد به نفس ،  کم بودن انگیزه ی موفقیت، تفکر منفی درباره ی توانایی ها و استعداد های خود، احساس رقابت بیش از اندازه ،

عدم آمادگی و برنامه ریزی لازم برای امتحان و عدم تمرکز بر درس خواندن .

2- عوامل خوانوادگی؛ مثل : سخت گیری های بیش از اندازه ، عدم حمایت و تشویق کودکان ، داشتن الگوها و والدینی مضطرب  و پریشان ،  تاثیر اختلافات  و نا بسامانی های خانوادگی در روز های امتحان ، ایجاد  رقابت های  غیر منطقی  بین  فرزندان  خانواده  و تهدید های بی مورد والدین .

3-  عوامل مدرسه ای ؛ مثل : انتظارات  بالای آموزگاران  ، محیط نامناسب امتحان  ، مقررات خشک و رسمی جلسات  امتحانی  ، نوع سوالات  و پرسش های  امتحانی ،  ایجاد رقابت های ناسالم بین دانش آموزان و توجیه نکردن دانش آموزان درباره ی نحوه ی امتحان گرفتن .

ر اه بردهایی برای پیش گیری از اضطراب امتحان :  

اگر مسائلی راکه به عنوان عوامل موثر در اضطراب بیان شد ، به دقت ملاحظه کنیم ، در واقع روش های پیشگیری نیز خود به خود مشخص خواهد شد . توصیه ها و راه برد های زیر در این زمینه می تواند مفید باشد :

- هدف امتحان باید ارزیابی دانسته های دانش آموزان باشد و نه نا دانسته های آن ها .

- در ارزشیابی میزان یادگیری دانش آموزان نباید فقط نمره ی امتحان را ملاک و معیار قرار داد و از دیگر شیوه های ارزشیابی نیز باید استفاده کرد .

- محیط خانه و مدرسه و جو عاطفی حاکم بر آن ها باید دور از تنش های عاطفی و مشاجره و اختناق باشد .

- از ایجاد رقابت ناسالم در میان دانش آموزان باید اجتناب کرد .

- برخورد معلمان  و مراقبان با  دانش آموزان  در کلاس  و جلسه ی  امتحان  باید  درست ، اطمینان بخش و امید وار کننده باشد .

- فضا و جو حاکم بر جلسه ی امتحان را باید خیلی دوستانه ، غیر رسمی و طبیعی جلوه داد

- قبل از امتحانات اصلی از امتحانات فرضی و آزمایشی به منظور آشناسازی دانش آموزان با سوالات و نحوه ی امتحان استفاده کرد .

- از برگزاری امتحانات  بسیار سخت  اجتناب  کرد  و در طراحی  سوالات  ، متوسط  دانش آموزان را در نظر گرفت .

- از برگزاری امتحان با وقت بسیار اندک اجتناب کرد .

- سوالات دشوار را باید در شماره های آخر قرار داد .

- نوع و تعداد سوالات می بایست با توان ذهنی دانش آموزان و مدت زمانی که در اختیار آن ها قرار داده می شود ،متناسب باشد .

- از طرح سوالاتی که کاملاً جنبه ی حفظ کردنی دارند حتی الامکان باید اجتناب کرد .

- از آن جا که اضطراب امتحان با عزت نفس رابطه ی معکوس دارد ، باید عزت نفس دانش آموزان را افزایش داد .

- باید ترس از شکست را از دانش آموزان دور ساخت .

- باید ارزیابی شناختی و تصویر ذهنی دانش آموزان از خود و توانمندی هایشان را از طریق ارائه ی بازخوردهای درست ، واقع گرایانه ساخت .

- باید به دانش آموزان توصیه کرد که با آمادگی بیشتری در جلسه ی امتحان حاضر شوند ، کمتر به اهمیت امتحان فکر کنند و امتحان را صحنه ی جنگ و مبارزه در نظر نگیرند .

- انتظار و توقعات والدین و معلمان از دانش آموزان  باید  متناسب  با  توانایی ها  و استعداد های آن ها باشد .

-  از مقایسه کردن دانش آموزان با همدیگر باید اجتناب کرد . در صورت لزوم هر فرد با خودش مورد مقایسه قرار گیرد .

- از مدرک گرایی و ارزش بیش از اندازه قائل شدن برای نمره باید اجتناب کرد.

- باید همواره تفاوت های درون فردی و بین فردی دانش آموزان را مد نظر قرار داد .

- سرانجام باید روش های درست مطالعه را به دانش آموزان آموزش داد.

نقش والدین در امتحانات فرزندان :

اکنون  که در  مورد  اهداف  امتحان ، نقش  معلمان  و  دست  اندر کاران مدارس  به  منظور برگزاری بهتر امتحانات و استفاده ی مناسب تر از نتایج  آن مطالبی  بیان شد  ، این  سوالات مطرح می گردد که نقش و مسئولیت والدین محترم  در مورد امتحانات فرزندان چیست ؟  آن ها در مورد امتحان باید چه موضعی داشته باشند ؟ والدین چه نکاتی را باید  رعایت  کنند  تا فرزندانشان امتحانات را با آرامش بیشتر و با کیفیت بالاتری بگذرانند ودر نهایت  به پیشرفت تحصیلی مناسبی دست یابند ؟

برای پاسخ دادن به سوالات مطرح شده  ویا  به عبارت دیگر برای بیان نقش  و وظیفه ای  که لازم است والدین برای موفقیت فرزندشان در امتحان ایفا نمایند ، توصیه هایی  در سه  دسته ارائه می گردد . رعایت این نکات توسط والدین موجب می شود که فرزند دلبندشان امتحانات بهتری را تجربه کند و زنگار ترس و اضطراب از امتحان را  به  تدریج ،  با شادی  حاصل  از موفقیت در امتحانات ، بزداید .

الف: در ایجاد نگرش مطلوب نسبت به امتحان

به عنوان والدین  سعی کنیم  برای  این سوال که  امتحان از نظر  ما چه  اهمیتی دارد ؟ پاسخ صحیح یافته ، رفتار مناسبی داشته باشیم . بر این اساس چنانچه طرز برخوردما با فرزند در مورد امتحان به عنوان امری برای شناخت  میزان  یادگیری  مطالب  و رفع نواقص آن باشد ، مشکلی نیست . اما در صورتی که نسبت به امتحان تاکید خاصی داشته باشیم  و فرزند خود را مورد خطاب قرار داده ، در مورد امتحان به او هشدار دهیم ، موجبات ترس و اضطراب از امتحان را در وی فراهم آورده ایم .

2- امتحان را در نظر دانش آموز بیش از حد بزرگ جلوه  ندهیم  ، بلکه  از امتحان  به  عنوان راهی  برای  تعیین  سطح یادگیری  و رفع  مشکلات  درسی سخن  بگوییم   . در این صورت   دانش آموز امتحان را به عنوان عامل مثبت در تحصیل می شناسد ، نه عامل منفی که هدف آن مچ گیری اوست .

3- اهداف امتحان را برای فرزند خود بازگو کرده ، به روشنی مفهوم امتحان را به او تفهیم کنیم تا در نهایت به دلیل یادگیری مطلب درسی ، مطالعه و فعالیت  کند  ، نه برای امتحان  و کسب نمره . به عبارت  دیگر از راه طبیعی علاقه  به یاد گرفتن را  در وی  ایجاد  کنیم نه با ترساندن از امتحان .

4- توجه داشته باشیم که میزان وسطح  یادگیری مطالب  درسی  توسط  فرزندمان ، دارای اهمیت است نه نمرات بالای او در امتحان . چه بسا فرزندانی نمرات بالا در امتحانات آورده اند  ،اما  مطالب  درسی را  پس  از گذشت  چند  روز فراموش  کرده اند و چه بسیار دانش آموزانی که در امتحان نمره ی بالایی نیاورده اند ولی مقدارقابل توجهی از مطالب درسی را به خوبی آموخته و آن را به طور عملی تجربه نموده اند .

5- فرزند خود را از نظر نمره های امتحانی  با  دوستان  و همسالان  و فرزندان بستگان  و همسایگان مقایسه نکنیم . چه ، این مقایسه موجب ایجاد ذهنیت منفی در او نسبت به امتحان شده ، به تدریج اعتماد به نفس او را نیز از بین می برد .

6- قبل از امتحان ، با دادن وعده هایی نظیر : " اگر در این امتحان فلان نمره را بگیری ، فلان جایزه را برایت تهیه می کنم " فرزند خود را تحت فشار و اضطراب درونی قرار ندهیم . بلکه همیشه این طور اظهار کنیم که : " تو سعی  و تلاش خود را بکن تا  بتوانی  مطالب  را خوب بگیری ."  

7- در مورد امتحان طوری با فرزند خود رفتار کنیم که او بتواند نظریات و نگرانی های خود را در مورد آن آشکارا  بیان کند  ، حتی اگر شکست خورده  باشد  . در چنین وضعیتی لازم است علت ها را  شناسایی  کرده ،  او را  راهنمایی  کنیم  تا  از طریق  برنامه ریزی مناسب ، ضعف های خود را شناسایی کند و با برطرف نمودن آن ها بر میزان یادگیری خود  بیفزاید.

8- توجه داشته باشیم ، فرزندی که نمره ی خوبی در امتحان کسب نکرده از  نظر شخصیتی فرد بدی نیست ، بلکه فعالیت او در زمینه ی فلان درس و امتحان  در حد  نمره ای  است  که بدست آورده است .

ب : در برنامه ریزی امور و اداره ی محیط خانواده

1- در امور خانواده لازم است برنامه ریزی کنیم تا  هر چیز به جای خود  ، در وقت خود و متناسب با وضعیت فرزند و امکانات موجود در خانه رعایت شود  . مثلاً  : دانش آموزان در موقع امتحان بیشتر از غذاهایی استفاده کنند که مقوی، کم حجم و سهل الهضم باشد . تفریح فرزندان ، برنامه ی رفتن به مهمانی و یا مهمانی دادن ،  خواب و  استراحت  کافی و منظم به میزان 8 تا 10 ساعت در هر شبانه روز ، به خصوص در شب های امتحان باید مورد  توجه قرار گیرد .

2- توجه داشته باشیم که خود فرزندان نیز دغدغه و نگرانی امتحان را همانند  والدین و حتی بیشتر از آنان دارند ، بنابراین ضروری است به جای تذکر و سرزنش آنان ، روحیه ی آن ها را تقویت کنیم .

3- همیشه و در هر حال ، به خصوص در هنگام امتحانات ، فضای خانه را آرام  نگه  داریم . از جرو بحث های مختلف تحت هر عنوان پرهیز کنیم  و در حد امکانات محل  مناسبی  برای مطالعه ی فرزند خود مهیا کنیم .

ج: راهنمایی فرزندان قبل از امتحان

1- فرزندان  را راهنمایی  کنیم تا برای مطالعه ی خود برنامه ی منظمی تهیه  کنند و مطالب درسی را به طور مستمر در طول سال تحصیلی بیا موزند . زیرا مطالبی را که باید در طول چند ماه آموخته شود ، نمی توان یکباره در شب امتحان آموخت . علاوه بر آن خستگی بیش از اندازه نیز عارض  دانش آموز می گردد  . بنابراین  توصیه  می کنیم که  به  طور مداوم ، مطالعه ی روزانه داشته باشند و در روز تعطیل آخر هفته نیز مطالب قبلی را مرور کنند . به

زبان دیگر ، زمان آماده شدن برای امتحان از هنگام تدریس اولین درس شروع می شود ، نه شب امتحان .

2- از فرزندان خود بخواهیم مطالب درسی را تا حد امکان با زبان خود بیان کنند نه به زبان کتاب و عین جملات کتاب ،  بنابراین  هنگامی که از آنان درس می پرسیم  تاکید کنیم  که به همین روش پاسخ دهند .

3- از فرزندان بخواهیم که از متن درس چند سوال طرح کنند و حدس بزنند که کدام یک می تواند سوال خوبی برای امتحان باشد . در این مورد سعی کنند دلیل خود را بیان کنند .

4- آن ها را توجه دهیم  که در صورت  امکان مطالب  درسی را با دوستان  هم کلاسی خود بحث نمایند . لازمه ی بحث کردن آن است که اول درس را بخوانند ، سپس فکر کنند و نظر و جواب خود را تنظیم و ارائه نمایند . این امر به نظم فکری آن ها کمک می کند .

5- گاهگاه  در خانه  از آن ها  امتحان  بگیریم  و  بعضی  از اوقات  نیز تصحیح  ورقه را  به خودشان بسپاریم و فقط بر کار آن ها نظارت  غیر مستقیم  داشته  باشیم  تا خود متوجه ی اشکالات شان شوند .

6- توصیه کنیم که برگه امتحانات قبلی خود را بازبینی کنند و ضعف ها وقوت های خود را بیابند و در مواردی که ضعف داشته اند تمرینات بیشتری انجام دهند .

7- توصیه کنیم که وسایل لازم در امتحان از قبیل : خودکار ، مداد، پاک کن ، تراش ، پرگار و غیره را قبل از خارج  شدن  از منزل  بازبینی نمایند و از کامل بودن وسایل  مورد  نیاز خود مطمئن شوند .

8- در روزهای امتحان ، به خصوص اگر امتحان در ساعت اول  ورود  به مدرسه انجام  می گیرد ، کمی زودتر از وقت معمول از خانه حرکت کنند تا به موقع در جلسه ی امتحان حضور یابند .

9- آنان را توجه دهیم که در هنگام شروع  امتحان  ، وقت را در نظر  داشته  باشند  و  برای جواب دادن به سوالات ، وقت خود را تنظیم نمایند تا با کمبود آن مواجه نشوند .

10- در جلسه ی امتحانات تشریحی پس از گرفتن  سوالات  امتحان  آن ها را  یک  مرتبه  با سرعت بخوانند و از سوالاتی شروع کنند که در جواب دادن به آن ها اطمینان بیشتری دارند .

منابع

1- سیف، علی اکبر : روانشناسی پرورشی ، انتشارات آگاه ، 1371

2- صفوی،  امان الله : کلیات روش ها و فنون تدریس ، انتشارات معاصر ، 1371

3- پاشا شریفی ، حسن : سنجش و اندازه گیری در آموزش و پرورش و روان شناسی ، انتشارات اشراقی .

4-  مجله پیوند – شماره 257 – سال 1379

5- مجله پیوند – شماره 308 – سال 1383

فهرست مطالب

عنوان                                                                                                                  فهرست

چکیده                                                                                                1

مقدمه                                                                                                 2

امتحان                                                                                                3

ارزشیابی تکوینی و ارزشیابی تراکمی                                                  4-3

اهداف امتحان                                                                                   8-4

امتحان و سنجش سطوح یادگیری                                                      10-8

اضطراب امتحان چیست؟                                                                      10

رابطه ی اضطراب امتحان و پیشرفت تحصیلی                                    12-11

عوامل به وجود آورنده ی اضطراب امتحان                                             12

راه بردهایی برای پیش گیری از اضطراب امتحان                                14-12

نقش والدین در امتحانات فرزندان                                                      17-14

منابع                                                                                                  18

موضوع مقاله :

امتحان و روشهای کاهش اضطراب در امتحان

محقق : مختار بحرینی

شماره پرسنلی :  42504067

مقطع تحصیلی :  ابتدایی

سمت :  آموزگار

مدرک : کارشنا سی

رشته ی تحصیلی :  حسابداری

شهرستان :  نوشهر

نام مدرسه : نصرت

شماره تلفن : 3220700 

دی ماه 1385